BANER3z_nowe_perspektywy perspektywy2019
Drukuj

Seminarium międzynarodowe w Polsce w terminie 10 – 16.04.2016

Ewa Król .

W dniu 13.04.2016 miało miejsce seminarium międzynarodowe (w ramach projektu Erasmus plus) poświęcone definicji inkluzji na gruncie na gruncie etyki, prawa, nauk społecznych i polityki. W pierwszej  części spotkania Pani profesor Krystyna Faliszek z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Śląskiego wygłosiła wykład „Inkluzja społeczna”. W drugiej części seminarium uczniowie ze szkół partnerskich z: Polski, Włoch, Niemiec, Anglii i Rumunii zaprezentowali wyniki półrocznej pracy nad projektem, tj. sześć tematów poświęconych teoretycznym założeniom inkluzji:

  1. Czym różnią się od siebie: inkluzja,  integracja, wykluczenie, separacja.
  2. Definicja inkluzji.
  3. Koncepcja inkluzji w ujęciu historycznym.
  4. Inkluzja w aspekcie obowiązującego ustawodawstwa i praw człowieka.
  5. Inkluzja z etycznego punktu widzenia.
  6. Inkluzja w świetle Konwencji ONZ.
  7. Społeczne i strukturalne wymogi inkluzji.

Wykład Pani profesor Krystyny Faliszek uświadomił uczestnikom kilka bardzo ważnych kwestii dotyczących problemu inkluzji. Po pierwsze, że słowa „ekskluzja” – wykluczenie i „inkluzja” – włączenie, partycypacja,  stały się słowami „wytrychami”, przy pomocy których w sposób zbyt uproszczony próbuje się opisać bardzo złożone procesy społeczne.

Aby zrozumieć pojęcie „inkluzja” trzeba zacząć od zdefiniowania pojęcia „ekskluzja” – wykluczenie. Polega ono na niemożności uczestnictwa, czyli partycypacji w różnych dziedzinach życia społecznego na takim poziomie, jaki w danym kraju został określony jako standard. Wykluczenie może dotyczyć sfery politycznej, ekonomicznej i kulturowej.
Szczególnie ważne jest to, że wykluczanie z poszczególnych sfer życia jest wypadkową działania sił zewnętrznych (polityka społeczna, ekonomiczna danego kraju) i wewnętrznych, czyli  samego człowieka lub grupy społecznej, uznawanej za wykluczonych.  Na przykład wykluczenie ekonomiczne, czyli niemożność zdobycia pracy może wynikać z niepełnosprawności, wieku, koloru skóry czy narodowości, ale także z powodu braku kwalifikacji, pasywności lub nadmiernych oczekiwań, przy jednoczesnych niskich kwalifikacjach zawodowych samych wykluczonych. Wykluczenie w wymiarze kulturowym oznacza odmienność przyjętych strategii uczestnictwa w życiu społecznym od tych, które są właściwe dla większości obywateli. Związane jest to z odmiennością sytemu i hierarchii wartości, wzorów zachowań, stylu życia, które podlegają dziedziczeniu z pokolenia na pokolenie. Konsekwencją wykluczenia ekonomicznego i kulturowego jest wykluczenie polityczne. Najczęściej wyraża się ono  w odmowie uczestniczenia w życiu politycznym, np. poprzez nieuczestniczenie w wyborach. Związane jest głównie z brakiem podstawowej wiedzy o funkcjonowaniu państwa demokratycznego, a w konsekwencji ostentacyjnym deklarowaniem niezainteresowania czy zniechęcenia, np. do głosowania w wyborach.

„Wykluczenie oznacza przede wszystkim brak umiejętności takiego uczestnictwa w różnorodnych obszarach życia społecznego, które pozwala samodzielnie radzić sobie z różnymi problemami i trudnymi sytuacjami życiowymi.” Człowiek wykluczony jest bardziej narażony na wszelkiego rodzaju uzależnienia: uzależnienie od pomocy państwa, alkoholizm, przestępczość, bierność, wyuczona bezradność . Niestety, te zachowania są dziedziczone, poprzez naśladowanie przez dzieci negatywnych wartości, norm i wzorów zachowania rodziców. W ten sposób powstają tzw. rodziny dysfunkcyjne.

„Szczególnego rodzaju następstwem wykluczenia społecznego jest wyuczona bezradność, objawiająca się utratą poczucia kontroli nad własnym życiem i otaczającym światem.” Długotrwałe porażki i niepowodzenia rodzą przekonanie, że nie mamy wpływu na to, co nas spotyka, że na wszystko mają wpływ siły zewnętrzne (los, jacyś mityczni Oni). Efektem jest utrata motywacji do jakichkolwiek  działań własnych, aby poprawić swoją własną sytuację. Tak rodzą się tzw. postawy roszczeniowe.

Przyczyn, które leżą u podstaw procesu „wykluczania społecznego” jest wiele:

  • narastające różnice społeczne
  • zglobalizowany i wymagający rynek pracy
  • model społeczeństwa masowego i lansowane przez media wzorce osobowe sukcesu życiowego
  • rozbudowany w Europie model państwa opiekuńczego, który często pozbawia obywateli zaradności, sprzyja rodzeniu się postaw pasywnych, uczy strategii polegania na pomocy państwa. Taka polityka socjalna nasila proces wykluczania społecznego, a jednocześnie prowadzi do ograniczania udziału obywateli w różnych sferach życia społecznego.

Jaka jest zatem systemowa odpowiedź państwa na zjawisko wykluczenia? To partycypacja. Stanowi ona przeciwieństwo wykluczenia, bo opiera się na uczestnictwie obywatela w życiu społecznym poprzez jego działanie na rzecz wspólnego dobra. Społeczeństwa oparte na idei partycypacji dba o promowanie cnót obywatelskich i na nich buduje relacje: obywatel, społeczeństwo i państwo.
W świetle powyższych spostrzeżeń widać wyraźnie, że pomoc osobom wykluczonym polega przede wszystkim na uruchomieniu ich aktywności i włączeniu ich na powrót do pełnego uczestnictwa w społeczeństwie obywatelskim, a nie, jak się to dość powszechnie przyjmuje, przejęciu przez instytucje państwowe pełnej odpowiedzialności za ich życie.

Właściwie rozumiana inkluzja „ to proces przywracający wykluczonym zdolność do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, dzięki czemu odzyskują oni samodzielność życiową, możliwość dokonywania wyborów i pełnienia różnorodnych ról społecznych, odzyskują swoją podmiotowość i autonomię. Inkluzja to proces odbudowy (tworzenia) więzi społecznych osób i grup wykluczonych ze zorganizowanym społeczeństwem.”
Obecnie dominującym problemem społecznym w wielu krajach europejskich jest brak pracy, zatem aktywizacja zawodowa bezrobotnych stanowi podstawowe zadanie instytucji państwowych i pozarządowych. Aktywizację zawodową musi poprzedzać aktywizacja społeczna, czyli przywrócenie wykluczonym motywacji do działania, wiary w swoje możliwości i umiejętności wykorzystania posiadanych umiejętności do poprawy własnej sytuacji życiowej.  Skuteczne narzędzia to np. programy aktywności lokalnej oparte na pracy z miejscową społecznością czy inne działania samopomocowe.
Uczestnicy seminarium mieli możliwość zobaczyć konkretne działania MOPS w Dąbrowie Górniczej, a mianowicie program aktywizacji bezrobotnych kobiet oraz więźniów odbywających karę pozbawienia wolności. Przez kilka tygodni panie kroiły, a więźniowie szyli pościel dla dzieci z domów dziecka, otrzymując za to wynagrodzenie. Program był współfinansowany przez EU.

Udział w sesji poświęconej problemowi inkluzji uświadomił uczestnikom, co rozumiemy pod tym pojęciem oraz w jaki sposób społeczeństwo może we właściwy sposób pomagać wykluczonym.

relacjonowała Ewa Król
koordynator szkolny Erasmusa +